Giriş

Gelişmekte olan ülke ekonomilerinde döviz kuru dalgalanmaları iç veya dış kaynaklı olarak daha sık yaşanmaktadır. Bunun altında esasen birçok neden olmakla birlikte öne çıkabilecek birkaç sebep sayılabilir; Bunlardan ilki reel üretiminin düşük veya yetersiz olması, diğer bir deyişle, dışarıya bağımlı bir ülke ekonomisinin hakim olması ve üretimden ziyade tüketime odaklı ekonomik yapının ağırlık kazanmasıdır. İkincisi, katma değeri düşük hizmet ana sektörü altındaki alt sektörlerin yaygın olmasıdır. Son olarak, para ve maliye politikası ile ithalata dayalı üretim ekonomisinin döviz kurlarında dalgalanmaya sebebiyet vermesidir. Bütün bu sayılanlar aslında ekonominin kırılgan yapıya sahip olduğunu da göstermektedir.

Bu çalışmanın amacı, T.C. Merkez Bankası veri tabanından alınan dolar ve euro döviz alış kurlarının geliştirilen formülle aylık ve yıllık zaman dilimlerine dayalı olarak dalga boylarının, diğer bir ifadeyle, döviz şoklarının spektrumunu (etki alanını) hesaplayarak ortaya koymaktır. Döviz kurundaki dalga boylarının hesaplanması, ekonomideki şokların olumsuz etkilerinin boyutunun ortaya konulması açısından önemli bir yere sahiptir. Yapılan çalışma, alanı içerisinde özgün bir çalışma niteliği taşımasının yanı sıra döviz kurlarının analizine yeni bir bakış açısı da getirmektedir. Bu çalışmayla birlikte mevcut durumun bilimsel bir zeminde ortaya konulmasının yanında benzer fakat odağı farklı yapılacak diğer çalışmalara da ışık tutulacaktır.

Türkiye’deki döviz alış kuru hareketleri

Metodoloji kısmına geçmeden önce dolar ve euro döviz kurunun aylık ve yıllık olarak izlediği seyrin ortaya konulmasının yerinde bir karar olacağı düşünülmektedir. Bu amaçla, ilk olarak döviz kurunun izlediği seyir ilk olarak yıllık, sonra aylık izlediği seyir verilmiştir. Sunulan zaman serisine ait ham veriler, 01.01.1999-19.02.2019 tarihinde T.C. Merkez Bankasının veri tabanından elde edilen verileri kapsamaktadır. Döviz alış kurunun izlediği günlük seyri içeren verilerin tamamı dolar ve euro bazında yıllık olarak verilerek vakaların seyrinin bir röntgeninin çekilmesi amaçlanmıştır. Şekil 1’de dolar ve euro bazında döviz alış kurlarının seyri 21 yılı içerecek şekilde yıllara göre verilmiştir. Daha gerçekçi ve daha güvenilir bir resmin ortaya konulması adına, döviz alış kurlarının ortalaması alınarak sunulması yoluna gidilmemiştir. Bunun nedeni, ortalamalardan yola çıkıldığında döviz kurundaki sapmaların görülemiyor olmasıdır. Şekil 1, içerisinde yer aldığı yıl boyunca döviz alış kurlarının izlediği bütün hareketleri yansıtmaktadır. Buna göre, izlenen döviz kuru hareketlerinden;

Euro ve dolar alış kurlarının birbirine paralel bir seyir izlediği ve zamana bağlı olarak sürekli artış gösterdiği görülmektedir.

Hem euro ve dolar alış kurlarında 2001 ve 2018 yıllarında büyük bir dalgalanma olduğu, ancak bu dalgalanmanın 2019 yılının ilk 2 ayı içerisinde dengelenme seyrine girdiği görülmektedir.

Şekil 1: Yıllara Göre Döviz Alış Kurunun Seyri

Şekil 2’de ise aylara göre dolar ve euro bazında döviz alış kurlarının seyri verilmiştir. Şekil 2, içerisinde yer aldığı ilgili ay boyunca döviz alış kurlarının izlediği bütün hareketlerin bir röntgenini yansıtmaktadır. Buna göre, izlenen döviz kuru hareketlerinden;

Euro ve dolar alış kurlarının aylık zaman serisi içerisinde birbirine paralel bir seyir izlediği tespit edilmiştir.

Hem euro ve dolar alış kurunda ocak ve şubat aylarında dalga boyu yükseldikten sonra yaklaşık 4 aylık bir durgun seyirden sonra ağustos, eylül ve ekim aylarında ocak ve şubat aylarında daha yüksek bir dalga boyuna ulaştığı görülmektedir. 11 ve 12’nci aylarda ise bu yükseliş trendi yerini daha durağan bir seyre bıraktığı tespit edilmiştir.

Şekil 2: Aylara Göre Döviz Alış Kurunun Seyri

Şekil 1 ve Şekil 2’de verilen grafikler her ne kadar döviz alış kurlarının izlediği seyrin resmini ortaya koysa da yıllık ve aylık olarak bütün zaman serisi içerisinde ne kadarlık bir dalga boyuna sahip olduğunu ortaya koymamaktadır. Bu nedenle, aylık ve yıllık döviz alış kurlarının dalga boylarının, diğer bir deyişle, döviz şoklarının spektrumunun hesaplanmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu amaçla, bu ihtiyacın giderilmesine yönelik olarak metodoloji kısmında da bahsedileceği üzere dalga boylarının geçerli ve güvenilir bir şekilde hesaplanmasına yönelik formül geliştirilmiştir.

Metodoloji

Örnek uygulama yapılacak veri, 19.02.2019 tarihinde TC. Merkez Bankasının veri tabanından indirilmiştir. Veri seti, 4 değişken ve 5.067 gözlemden oluşmaktadır. 21 yıllık zaman serisini içinde barındıran veri seti 1999 yılı ile 18.02.2019 tarihleri arasında Merkez Bankası işlem günlerindeki günlük dolar ve euro döviz alış kuru (TL) verilerinden oluşmaktadır. Bu yıldan başlanılmasının nedeni, eşit zaman serisi elde edilerek karşılaştırma yapılmak istenmesinden kaynaklanmaktadır. 2005 yılından geçerli olmak üzere TL'den 6 sıfır atıldığı için, karşılaştırma sağlanabilmesi adına bu yıldan önceki zaman serilerine ait veriler de ağırlıklandırılmıştır. Diğer bir deyişle, 2005 öncesi döviz kurlarına karşılık gelen TL tutarları 1 milyona bölünerek indirgenmiştir.

Veri seti, analize uygun hale getirilmeden önce ve analiz sırasında Microsoft Excel 2016 ve R programlama dili kullanılmıştır. Alınan bu verinin keşifsel veri analizi yapılarak aylık ve yıllık olarak döviz alış kurlarına göre aylık ve yıllık olarak dalga boyları ortaya konulacaktır. Dalga boyu hem fark olarak hem de yüzdesel fark olarak sunulmuştur.

Aylık fark hesaplamalarında döviz alış kurunun ait olduğu aydaki en küçük değeri ile ait olduğu aydaki en büyük değerin farkının hesaplanması esasına dayanmaktadır. Bu hesaplamalar geliştirilen eşitlik (1) yardımıyla yapılmaktadır.

wt=Maxi-Mini ve ct=wt/Mini×100 (1)

wt ≥0 ve ct ≥0,  wt∈ R ve ct ∈ R

Eşitlik 1’de wt belirli bir zaman serisi içerisindeki döviz kurunun dalga boyunu göstermektedir. Maxi, ilgili döviz kurunun ait aylık veya yıllık zaman serisi içerisindeki en yüksek döviz alış kur değerini, Mini ise ilgili döviz kurunun ait aylık veya yıllık zaman serisi içerisindeki en düşük döviz alış kur değerini ifade etmektedir. Ct ise t belirli bir zaman serisi içerisinde Maxi ile Mini arasındaki farkın Mini değerine göre yüzdesel değişimini göstermektedir. Buradaki geliştirilen formülle döviz kuru dalga boyları, aylık ve yıllık olarak hesaplansa da haftalık, günlük veya istenilen zaman serilerine göre de hesaplanabilir.

Aylık % fark, diğer bir ifadeyle, aylık dalga boyu ise maksimum değerin minimum değere göre yüzdesel değişimini göstermektedir. Benzer şekilde, yıllık fark hesaplamalarında ise döviz alış kurunun ait olduğu yıldaki en küçük değeri ile ait olduğu yıldaki en büyük değer arasındaki fark hesaplanmıştır. Yıllık % fark, diğer bir ifadeyle, yıllık dalga boyu ise maksimum değerin minimum değere göre yüzdesel değişimini göstermektedir.

Makalenin bir sonraki kısmında, metodoloji kısmında geliştirilen yöntemlere göre hesaplanan döviz alış kurlarındaki dalga boylarının yıllık ve aylık zaman temelinde elde edilen bulgularına yer verilecektir.

Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.
Avatar
Halit Suiçmez 2019-04-16 11:23:33

Makalenin Yazarı Dostumuz Tevfik Bulut'u tebrik ederim.
Türkiye Ekonomisinin 1999-2019 dönemini sağlıklı biçimde değerlendirebilmek için çok yararlı bir çalışmadır.
Aşağıda alıntıladığım cümledeki 01.01.2019 tarihi düzeltilerek 01.01.1999 yapılmalıdır.

Sevgiyle.


"Sunulan zaman serisine ait ham veriler, 01.01.2019-19.02.2019 tarihinde T.C. Merkez Bankasının veri tabanından elde edilen verileri kapsamaktadır."



Sanayi Gazetesi